Interview: Kunst als spiegel van de ziel
Yan
Fatima, je leidt op 2 november de sessie in het Wereldmuseum, een moment waar kunst, mentale gezondheid en cultuur samenkomen. Wat betekent deze sessie voor jou persoonlijk?
Fatima Essahsah:
Voor mij is deze sessie geen project, maar een tussenruimte. Een plek waar we kunnen ademen tussen wie we waren en wie we aan het worden zijn.
Ik zie het museum als een huis van verhalen, een ruimte waar herinnering, emotie en verbeelding samenkomen.
Daarin wil ik stilte toelaten. Stilte als iets actiefs, niet leeg, maar vol betekenis.
Kunst helpt ons om te voelen wat we niet kunnen zeggen. Ze biedt woorden aan het onzegbare, een vorm aan het ongrijpbare.
Zoals ik vaak zeg:
Kunst is geen antwoord, het is een uitnodiging om de juiste vragen te durven stellen.
In het museum hoop ik die uitnodiging te delen — om samen te vertragen, te reflecteren en te verbinden met wat menselijk is, juist in een tijd waarin we zo vaak versnellen.
Yan
Je verbindt kunst vaak met mentale gezondheid. Kun je uitleggen hoe die twee werelden voor jou in elkaar overvloeien?
Fatima:
Kunst is mijn therapie geweest, lang voordat ik dat besefte.
In momenten van druk, verandering of oververantwoordelijkheid heb ik vaak de neiging gehad om te blijven dragen — soms ook wat niet van mij was.
Kunst heeft me geleerd om los te laten, te ademen, te herordenen.
Wanneer ik aan een nieuw concept werk of een maatschappelijk project begeleid, ontstaat er telkens een spiegel.
Elk idee dat ik vormgeef, is een poging om mijn gedachten te ordenen. Elk project is een emotie die ik durf aan te kijken.
Kunst maakt de binnenwereld zichtbaar. Ze laat mij begrijpen dat mentale gezondheid niet alleen gaat over stabiliteit, maar over beweging. Over het vermogen om te blijven ademen, ook wanneer het stormt.
Ik geloof dat we, door te creëren, het onbewuste zichtbaar maken. Kunst is een vorm van heling, niet omdat ze pijn wegneemt, maar omdat ze betekenis geeft aan wat pijn doet.
Yan
Kun je een moment beschrijven waarop je mentaal uitgedaagd was, en kunst jou geholpen heeft om daar doorheen te gaan?
Fatima:
In 2023, tijdens het werken aan mijn collectie Homeland, werd ik geconfronteerd met vragen over identiteit, oorsprong en thuis.
Wat betekent het om te behoren tot meerdere werelden? Om herinneringen te dragen die niet alleen van jou zijn, maar van een gemeenschap, een geschiedenis, een landschap?
Ik heb in mijn leven vaak met rouw te maken gehad — niet alleen rouw om mensen, maar ook om tijden, plaatsen, en versies van mezelf die niet meer bestaan.
Tijdens het ontwikkelen van Homeland begon ik te begrijpen dat rouw niet iets is wat je kunt oplossen, maar iets wat je leert dragen.
Ik heb geleerd dat kracht niet betekent dat je niets voelt, maar dat je de moed hebt om te blijven voelen, ook als het pijn doet.
De collectie groeide uit tot een proces van heling. Elk sieraad, elk verhaal, elk beeld werd een brug tussen verlies en vernieuwing.
Kunst was mijn gids in dat proces. Ze leerde me dat schoonheid niet het tegenovergestelde is van pijn, maar het bewijs dat we kunnen transformeren.
Yan
Je hebt een achtergrond in culturele antropologie en in kinderpsychologie. Hoe beïnvloeden die studies jouw manier van kijken naar kunst en mentale gezondheid?
Fatima:
Beide studies hebben me geleerd dat betekenis nooit vastligt.
De culturele antropologie liet me zien dat elke vorm van expressie, van ritueel tot ornament, een collectief geheugen draagt.
Kinderpsychologie leerde me kijken naar wat niet gezegd wordt: de beweging van een hand, het zwijgen van een kind, de blik die iets vertelt wat taal niet kan.
Mijn werk bevindt zich tussen die twee velden: het academische en het intuïtieve.
Kunst is onderzoek met het hart als methode.
Ik geloof dat kennis niet alleen cognitief is, maar ook gevoelsmatig. In mijn werk probeer ik altijd een dialoog te creëren tussen denken en ervaren.
Wanneer ik bijvoorbeeld een sessie ontwerp, bouw ik een context waarin mensen niet alleen leren over iets, maar ook van binnenuit iets begrijpen.
Echte kennis, denk ik, ontstaat wanneer ratio en emotie elkaar ontmoeten.
Yan
De sessie in het Wereldmuseum gaat ook over samen ervaren. Wat hoop je dat deelnemers meenemen?
Fatima:
Ik hoop dat ze niet alleen nadenken, maar ook nadenken met hun hart.
We gaan onderzoeken wat het betekent om te zien. Niet met de ogen, maar met aanwezigheid.
Zien als erkennen — van de ander, maar ook van jezelf.
Je kunt pas echt zien wie de ander is, als je durft te erkennen wat in jezelf nog ongezien is.
De sessie is opgebouwd als een reis. We bewegen van observatie naar verbinding, van kijken naar voelen, van buiten naar binnen.
Mijn bedoeling is niet dat mensen het museum verlaten met antwoorden, maar met nieuwe vragen.
Een zachtere blik, meer mildheid, meer ruimte voor complexiteit.
Yan
Je spreekt vaak over de noodzaak van mentale veerkracht in de creatieve sector. Wat betekent dat voor jou?
Fatima:
De creatieve sector is kwetsbaar, juist omdat we werken met wat niet zichtbaar is: gevoel, intuïtie, verbeelding.
De druk om zichtbaar te zijn, te produceren en te presteren, maakt dat veel makers zichzelf verliezen in een eindeloze cyclus van geven.
Ik heb dat zelf ook gevoeld — het gevoel dat je pas waardevol bent als je iets oplevert.
Daarom probeer ik binnen Yan structuren te bouwen waarin rust, reflectie en herstel even belangrijk zijn als actie en resultaat.
Mentale gezondheid is geen luxe, het is de zuurstof van creativiteit.
Veerkracht is niet hetzelfde als altijd sterk zijn. Het is het vermogen om te buigen zonder te breken.
Ik geloof dat we binnen de kunstwereld een nieuwe taal nodig hebben voor kwetsbaarheid, waarin twijfel niet als zwakte wordt gezien, maar als een vorm van diepgang.
Yan
Tot slot, als je één boodschap mag meegeven aan de deelnemers van 2 november, wat zou dat zijn?
Fatima:
Durf aanwezig te zijn, met alles wat je bent.
Laat kunst je niet alleen troosten, maar ook uitdagen.
Laat het je confronteren met de lagen van jezelf die je liever niet ziet, want dáár begint groei.
Genezing is niet het einde van pijn, maar het begin van begrip.
Als we die kwetsbaarheid samen kunnen dragen, dan zijn we niet langer alleen.
En dat, denk ik, is de ware kracht van kunst.
Kunst herinnert ons eraan dat we mens zijn — breekbaar, verlangend, zoekend — maar nooit zonder betekenis.